Mətnin dərkli oxusu

Dərkli oxu nədir və nə üçün əhəmiyyətlidir? Mətnlərin dərkli oxusu uşaqlıqdan öyrədilən və öyrənilən əhəmiyyətli bir bacarıqdır, təəssüf ki, hal-hazırda məktəblərdə buna fikir verilmir və öyrədilmir.

Dərkli oxu:

- nə üçün kitab (mətn) oxuduğumuzu anlamağa kömək edir.

- tənqidi təfəkkürü və anlamanı inkişaf etdirir.

- öyrənmədə ən əsas analitik alətlərdən hesab edilir.

- informasiya ilə dolub-daşan müasir dünyada yaşamağa kömək edir.  

Sadəcə kitab oxuyanla dərkli oxuyanın fərqinə baxaq:

Sadəcə oxuyan kitabı bir dəfə oxuyur, dərkli oxuyan - təkrar oxuyur, çünki mətn ona estetik zövqdən əlavə mənəvi, fəlsəfi, psixoloji nələrsə verir;

Sadəcə kitab oxuyan oxu zamanı dalğındır, dərkli oxuyan bütün diqqətini mətndə cəmləyir;

Sadəcə kitab oxuyan mətni olduğu kimi anlayır, dərkli oxuyan suallar verir, alt qatdakı mənanı anlamağa çalışır;

Sadəcə kitab oxuyan mətnin sintaksis xüsusiyyətlərinə fikir vermir, dərkli oxuyan isə mətnin leksikasına, sintaksisinə, quruluşuna və digər özəlliklərinə fikir verir;

Sadəcə kitab oxuyan vaxt öldürür, səthi oxuyur və oxuduğunu tez yaddan çıxarır, dərkli oxuyan isə mətndə dərin mənanı anlayır və o mənanı axtarır, kitabın məzmunu onun üçün əsil xəzinədir.

Xanım İsmayılqızı. Sözgəlişi (aforizmlər)

Günah edərkən vicdan qaçqındır.

*

Düşəndə də əldən düşəsən, gözdən yox.

*

Əlimiz çatmayanlara doğru qaçarkən, əlimizdə olanları da itiririk.

*

Həyatımızın havasına oynaya-oynaya rəqqasa çevrilirik.

*

Dərinə gedəndə havasızlıqdan, dayazda olanda mənasızlıqdan boğuluruq.

*

Əl uzada bilmirsənsə, ayaqlarını yığışdır.

*

Sarsılan insan yaralı quşdan məkansızdır. Quş yerə çırpılar, insan  - içinə.

*

Üzümüzdən çox səsimiz özümüzə oxşayır.

*

Gözü doymayanın, ruhu acından ölər.

*

Azadlığın ən iyrənc formasını sərxoş adam yaşayır.

*

Adamlardan zəhərlənəndə, ürəyin bulanması uzun çəkir.

*

Xatirənin kölgəsində sərinlik yox...

*

Doğulandan ölənədək bir nəğmədir hər adam...

*

Hər şey görünmədiyi kimidir.

*

Yuxular Tanrının tapmacasıdır.

*

Bu "olmazlar" olmasa, olmaz olaylar olar.

Ədəbiyyat qəzeti, 9 aprel 2022.

Şeir dəftərçəmdən. Sənə deyiləsi o qədər sözüm var

 

Sənə deyiləsi o qədər sözüm var –

Səhərəcən

Yorulmadan

Nəfəs-nəfəsə

Dərdləşərdim...

Dibçəkdə gül açmış  

Ətirşahla danışıram, səni düşünərək.

Yağış yağanda,

Külək əsəndə,

Ekranda gündəlik hadisələr

Bir-birini əvəzləyəndə

Səni bölüşürəm,

Sənlə bölüşürəm.

Darıxmağımda,

Oxuduqlarımda,

Görüb-eşitdiklərimidə sən varsan.

Günlərimi bir ovuca yığıb

Sənə gətirirəm -

Ağrılıdır sənsizlik.

Sima

Şeir dəftərçəmdən. Yağışlı bir gündə

 

Yağışlı bir gündə

Səma boz,

Şəhər boş,

Yeraltı keçid - alaqaranlıq.

Düşdüm pillələri

Yorğun addımlarla,

Üzümə çırpılmış damlalarla.

 

Keçiddə burulan mülayim külək

Bədənimə sarılır.

Akkordeon minorla ağlayır –

Vals keçiddə fırlanır,

Yeraltından keçən tək-tük adamlar

Valsin həzin notları altında  

Biganəli addımlayır.

 

Solğun bənizli,

Tutqungözlü  

Cavan oğlan nimdaş dizlərindəki

Köhnə akkordeonu sinəsinə sıxıb

Vals çalır,

La-lalala-lala-la...

Miskin həyatına etiraz edərək

Notlarda xəyallarını canlandırır... 

La-lalala-lala-la...

Sima, 2022

Fəzail İsmayıl Böyükkişidən bir şeir.

 Atam üçün bir qəpik də gərəklidir,

Mənalıdır.

Atam gəldi bircə gecə qala bildi

Bunu bizim gen Bakıda

Qəhqəhəli şən Bakıda

Bir dar daxma,

Bir yatacaq,

Bir də dördcə bala bildi...

Atam getdi...

Amma bilmirəm, niyə, nədən?

Sizdən nə danım, nə gizlədim mən?

Qabarlı əllər tikən

Adam deyə haray çəkən

Üzü bərk - bəzəkli

İçi tər-təzəkli

Saraylara söymədi getdi.

Nə yaxşı ki, alçaqların

Qapısını döymədi getdi...

@pdfkitabs

P.S. Şairdən bir sitat: "5-6 yaşımdan şeir yazmağa başladım, bir də gördüm 62 yaşımdı, və mənə əzab və zillətdən başqa heç nə qalmadı..."

Almas Ildırım. O mənimdir əzəldən.

 Əsmə, ey sabah yeli, böylə müхalif əsmə, 

Tеllərini pоzduğun o sevdalı yar mənim. 

Söz vеrdim gələcəyəm, gəl də, yolumu kəsmə, 

O göy dəniz, yaşıl dağ, o güllü diyar mənim. 

Könlüm alov saçarkən vulkan kimi dərindən, 

Nə qоrxum bir yolsuzun, imansızın birindən. 

Bir ah çəksəm çalxanar, dağlar qopar yerindən, 

Tariхlərdən ün almış bir şöhrətim var mənim. 

Kim kеçər dünyaları məst edən o gözəldən? 

Mən оnun öz yarıyam, о mənimdir əzəldən, 

Yolunda döyüşürəm, vaz keçməm bu əməldən, 

Ya o mənim olacaq, ya qanlı məzar mənim.

@pdf_kitablar 

Çağdaş Azərbaycan poeziyası. Cəlil Cavanşir. Məni ağlatmaq asandır.

 

Məni ağlatmaq asandır;

Bir gülüş, Bir öpüş, Ya da süzgün gözlərlə baxıb, "Sən yaxşı insansan" deməyin. Bir də dəniz qədər dərin gözlərində Oxuduğum sevgi. Yandırar... Yandırar... yaxar.... Bu gözəlliklər ki, var, Aldadar məni gülüm, aldadar... Məni ağlatmaq asandır; Buludlu havalar, Həzin bir musiqi, Gözlədiyim bir telefon zəngi, Alar məni özümdən, Uzaqlara uçurar. Gecənin gec saatlarında Dinlədiyim bütün mahnılar, Ağladar məni gülüm, ağladar... Məni ovutmaq asandır; Əllərimi tutub, Gözlərimə baxıb, Dağılmış saçlarıma Çəkdiyin tumar... Və ya titrəyən səsinlə Telefonun o başından "Səni çox istəyirəm" deməyin... Səsindəki həzinlik, Gözlərindəki xumar Ovudar məni gülüm, ovudar...

5. Mətnin sirləri

Mətnin əvvəlində, giriş hissəsində oxucuda maraq oyatmaq üçün bəzən kilometrlərlə izah verilir. Əslində bu, yasaqdır. Oxucunu qaçırmaq, mətndən uzaqlaşdırmaqdır bu.

Yazar Yuri Koval deyirdi ki, elə yazmaq lazımdır ki, hər sözü öpmək istəyəsən. Hər sözü demirəm, hər cümləni demirəm, heç olmasa hər səhifəni öpmək arzusunu yarada bilsək 😊... Bu da o deməkdir ki, hər növbəti cümlə ya əhvalatı inkişaf etdirir, ya da oxucunun mətni daha dərin anlamasına xidmət edir. Bütün diqqət hadisəyə köklənsə, qələmin ucundan çıxan mətn də oxucuya maraqlı gəlir. Hər yeni cümlə ilə yazar oxucunu irəli aparır.

Mətndə artıq olan və ya fikrin ifadəsi üçün yanlış seçilmiş sözlər mətnin düşmənidir. Sadə və konkret yazmağa çalışın. Göstərmək üçün  fellərdən istifadə edin, hərəkət bildirən sözlər mətnə dinamika verir.

Sevinc Elsevərdən bir şeir

 ***

Ancaq dan ulduzunu görməkçün

şirin yuxudan qalxmaz adam,

bizim əsrdə

adamın əti tökülər.

Danışmaz bu barədə

heç bir yerdə.

Amma erkən yol alan,

bir tikə çörəkdən ötrü qaranlıqdan işə yollanan

əlləri cibində

ayaqları ayaqqabılarında donan birinə

hədiyyədir dan ulduzunun şöləsi,

təsəllidir,

sevincdir,

bəhanədir yaşamağı sevməyə...

yetər ki, ən çətin günlərdə də

göy üzünü yaddan çıxartmasın adam.

"Ədəbiyyat qəzeti", 29 yanvar, 2022.

Poeziya irsimizdən. Mikayıl Müşfiq.

 Gecə düşüncəsi

*

Xoşladığım bir gecə, yerlər, göylər işıqlı,

Ay bir  sərxoş göz kimi, ulduzlar yaraşıqlı.

Bunları seyr edərkən

Bir az fikrə gedərkən

Fikrim, hissim, xəyalım o qədər yüksəldi ki,

Mənə öylə gəldi ki,

Bizlərdən əvvəl nə yer, nə göy, nə həyat olmuş,

Nə bu ucsuz-bucaqsız gözəl kainat olmuş...