Oxucu və müəllif arasındakı gizli bağ
Fransız yazıçısı və
dramaturqu Jan Kokto "Haqqımda" əsərində maraqlı bir tezis irəli
sürür: insan kitabda əslində özünü axtarır. Bəyəndiyimiz əsərləri oxuyarkən
sanki onları özümüz yazmışıq kimi bir hissə qapılırıq. Hətta bəzən müəllifə qəzəblənirik
ki, niyə bəzi hisslərimizi tam ifadə etməyib. Çünki biz ancaq öz daxili
ağrılarımızdan, "xəstəliklərimizdən" bəhs edən mətnlərlə dərindən bağ
qura bilirik.
Bir kitabın insanı dərindən sarsıtması üçün xeyli
amil bərabər gəlməlidir. Oxucu hər yeni mətndə fərqli dünyalar, fərqli sevgilər
və baxış bucaqları ilə qarşılaşır. Əslində hər kitab bir təkrar kimi görünsə də,
bu təkrar hər dəfə yeni bir dövrün, fərqli bir müəllifin və oxucunun süzgəcindən
keçərək yenidən doğulur. Bu halda “Nə haqda yazaq? Kim haqda yazaq?” fikri ilə
təşvişlənən yazarların ürəyi sakit ola bilər, Romeo Və Julyetta, Xosrov və
Şirin, Leyli və Məcnun, Əli və Nino və digər qəhrəmanların sevgi tarixçəsinə
yeni bir tarixçə də tam rahatlıqla qatıla bilər.
Mifologiya və nağılları
araşdıran folklorşünas Vladimir Propp sübut etmişdir ki, dünya ədəbiyyatının nəhəng
irsi cəmi 33 təməl süjet xətti üzərində
qurulub. Bu süjetlərin elementləri fərqli kombinasiyalarda birləşərək tamamilə
unikal əsərlərin yaranmasına səbəb olur: təsəvvür edin ki, zər atırsız, və düşən
xallara uyğun süjet elementlərini birləşdirirsiz, hər dəfə də yeni bir əsər
yaranır!
Yaxşı kitab oxucuya fərqli interpretasiyalar bəxş
edir. Bu məna zənginliyi nə qədər çox olarsa, mətn bir o qədər psixoloji,
mistik, fəlsəfi və dərin xarakter alır. Hətta bəsit görünən uşaq nağılları belə
çoxqatlıdır: uşaq onu öz səviyyəsində, yetkin insan isə fərqli bir müstəvidə
qavrayır. İnsanın yaşandıqca topladığı təcrübə, bilik və intellektual baza
metaforları və poetik alt mənaları dərk etməyə imkan yaradır.
Mütaliə: rəqəmsal əsrin gətirdiyi dəyişiklik
Kitab oxumaq fərdi və
intim bir prosesdir . Mətnin dərinliyinə varmaq üçün sakit bir guşəyə çəkilib, bəyənilən, sual doğuran və ya estetik
zövq verən sətirlərin altını qələmlə cızmaq yetər. Bu proses həm də bir
araşdırmadır; sən süjeti canına çəkir, obrazlarla yaşayır, bəzən də gedişata qəzəblənirsən
- bu nədir, bu nə qəhrəmandır, nə mövzudur?
Təəssüf ki, rəqəmsal dövr
oxu vərdişlərimizi korlayıb və cəmiyyətdə "klip təfəkkürünü" formalaşdırıb.
Müasir oxucu uzun mətnlərdən, qalın
kitablardan qaçır, vizuallığa daha çox üstünlük verir. Cümlələrin qısa və həqiqi
mənada olması tələb olunur, deyəsən, yeni nəsil metafor və digər məcazları
anlamaqda çətinlik çəkir...
Dialektikaya görə, hər
şey spiralvari şəkildə, lakin daha yüksək səviyyədə təkrarlanır. Yəni bizim
indi təzə kimi anladığımız fakt, əslində, əsrlər əvvəl sadə şəkildə funksiya
edirmiş. Kitabla bağlı görürük ki, kağız kitab yerini elektron kitablara verir.
Biz balaca, 200 qramlıq telefonda ya riderdə (kitab oxuyucusunda) yüzlərlə
kitabı yükləyib oxuya bilirik və bu kitabxana həmişə bizim yanımızda – cibimizdə
ya çantamızdadır. Rəqəmsal əsr bizim hər birimizi, 30 il əvvəl təsəvvür edə
bilmədiyimiz magiyanın bir parçaına çevirmişdir.
Bestsellerlər
və ciddi ədəbiyyatın savaşı
Bəs niyə yüzlərlə
yazılmış kitabdan yalnız bir neçəsi ürəkləri riqqətə gətirir, oxucunu “tutur,
silkələyir”, sarsıdır, ağladır, qəzəbləndirir? Dəfələrlə sınamışam, ajiotaj
yaradan kitablar məndə təəssüf hissi doğurub,Paolo Koelyonun “Kimyagəri”, “Veronika
ölmək istəyir”, və ya Den Braunun “Da Vinçi kodu”, Stiven Kinqin “Mizari” və dünyada
sürətlə satılan digər kitablar məndə gözlədiyim
marağı və estetik həzzi doğurmayıb; sadəcə
mənim zövqümə və kitabdan gözləntilərimə uyğun olmayıb.
Müasir dövrdə populyar
olan bestsellerlərin əksəriyyəti "action"
(dinamik hərəkət) üslubundadır. Hadisələr sürətlə inkişaf edir, oxucunu tutub
saxlayır, lakin bu kitablar yalnız bir dəfə oxunmaq üçündür. Süjet bəsit,
hadisələr təxmin ediləndir; təkrar oxuduqda yeni heç nə tapmırsan.
Marketinq sahəsi kitab nəşrini
sırf qazanc mənbəyinə çevirdiyi üçün nəşriyyatlar daha çox satılan melodram,
detektiv və triller janrlarına həvəs göstərirlər. Burada əsas meyar oxucu
zövqüdür. Nə qədər ki, kütləyə zorla sırınan bu cür yüngül bestsellerlər bazara
hakim olacaq, ciddi, fəlsəfi və dərin əsərlər rəflərdə tozlanmağa məhkum
olacaq, yaxud ümumiyyətlə işıq üzü görməyəcəkdir.
Sima
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder