Şeir dəftərçəmdən. Haykular

Hayku — Yapon lirik poeziyasının ənənəvi janrıdır, üç sətirdən ibarət qısa şeirdir. 

XIV ərdən bəri məlumdur.

Ənənəvi Yapon haykusu 5–7–5 sxeminə uyğun olaraq üç sətrə bölünən 17 hecadan ibarətdir.

*

Günəş nur saçır  

Buludlarla oynayır   

Şimşək yaxında…

*

Ürək çəkirəm  

Divara qanlı  rənglə   

Daim mənləsən.  

*

Yarpaqdan küsən

Yağış vurur ağacı

Sanki dəcəldir! 

*

Məxmər kimi qar

Soyuq torpağı örtüb –

Toxum cücərər...  

*

Budaqlar vurur

Hər gecə pəncərəmi  

Yuxu gətirir

*

Keçmiş bərk tutub

Qandallayıb hissləri

Yaddaş, unut da!

*

Boz bir sərçəcik  

Ağ qar təpəsi üstə  

Yazı gözləyir   

*

Tortun şamları  

Sönüb bayaqdan mənsiz

Qonaq yox. Təkəm.  

*

Gecə ulduza  

Qızıl işıq yayıldı  

Gözəl bir ilğım!  

*

Otaqda baba

Deyinir tənha  

Nəvə gəlməyib...

Çağdaş Azərbaycan poeziyası. Sevinc Elsevər

 

Uşaqlar ilk qara sevinən kimi

İlk qar dənələri torpağa qonur,

əriyirlər,

hələ bilmirsən

qalacaq yerdə qar,

ya əriyəcək zərrəciklər,

yox olacaqlar?!

 

Zamanla

Bəzən bütöv gecədən sonra

Durub pəncərədən baxanda

əmin olursan hər yerin ağappaqlığına.

Sevinirsən qar yağmağına.

Gözlədiyin mənzərəylə rastlaşmayanda

Təəssüflənir,

Kədərlənirsən.

 

Bütün yaxşı əməlləri görən

Cəsur adamlar da

Ilk qar dənəcikləri kimi

Atılırlar irəli,

Hələ əmin olmadan

Nəyin, necə olacağına,

Xeyirxahlıqlarının yadda qalıb –

Qalmayacağına,

Fədakarlığa dəyib-dəyməyəcəyinə.

Bütün hallarda hər şey ötəridir,

Amma həm də unudulmaz,

Xatırlanmağa dəyər işlər görməli.

Uşaqlar hər sabah pəncərədən

Qar görüb sevinən kimi,

Sevinməli sənin əməllərinə adamlar.

*

Buzxanadan  çıxardığım

Iki xırda balıq

Bir-birinə elə sarılıb ki!

Bir-birindən ayrılmaları üçün

Suya salıram

Və düşünürəm kədərlə,

Sanki həyatın amansızlığına,

Mənim qəddarlığıma qarşı birləşiblər əbədi.

*

Dünən dibçəyə əkdiyim budaq

Dirçəlib,

Ona mən də həyat vermişəm

Su,

Hava,

Torpaq,

Günəş kimi

Sığmır sevincim yerə-göyə,

Ana olacağam mən də bu çiçəyə...

Çağdaş Azərbaycan poeziyası. Həmid Herişçi

 

“Magie Noire” – gecə sevdası

Gözlərim ulduz istəyir...

Üfüqlərdə itib əriyən bir qız istəyir.

Telefonum tam yeni blutuz istəyir

Musiqimi

Sənə çatdırmağa.

Dadsızdı sənsiz çayım,

Adsızdı ünvanım.

FM radiolardakı qısa  dalğalarım

Bir rep nəğməmi ele hey təkrarlayır:

“Bilirsənmi, bu kəlağayının neçə yaşı var?”

Min bir gecə yaşı var...

Canında nə qədər göz yaşı var?

Bu gözəlin yeddi qardaşı var...

Biri mütləq bıçaqlayacaq səni...

Bu kinoteatrın gecə seansı var,

Öz xilasedici ağ ambulansı var,

Bütün qəzalardan səni qurtarmaq şansı var.

Səmimi ol...

Təkcə bu qızı sevmə...

Gecəylə qoşa sev bu gözəli –

“Magie Noire” ətrini.

*

O qadını hələ sevməyibsən

Dikdaban çəkmələrin səsi gəlir

Gecədən.

O qadını hələ sevməyibsən.

Kölgəsi ötür üzərindən,

Küçəndən,

Əli sallanır kürəyindən.

Avtomobilinin bahalı nömrəsindən

Yaz damır,

Təkcə sənə miras qalır,

Budaqlarında bircə gilas qalır

Xatırlamağa.

Az qalır görüşünüzə.

O qadını sevməyibsən.

Bardakı

Mikrodalğalı soba siqnal verir,

Final verir,

Sual verir lal sevginizə.

Hər ikinizə.

Bu qanlı kimano xələtin

Çoxdan ağırlıq edir

Incə kürəklərinə.

Hələ var

O qadını sevəcəyin günə.

İnşallah, gələcəkdə.

Kitablar niyə yazılır və biz onları necə oxuyuruq? (esse)

 

Oxucu və müəllif arasındakı gizli bağ

Fransız yazıçısı və dramaturqu Jan Kokto "Haqqımda" əsərində maraqlı bir tezis irəli sürür: insan kitabda əslində özünü axtarır. Bəyəndiyimiz əsərləri oxuyarkən sanki onları özümüz yazmışıq kimi bir hissə qapılırıq. Hətta bəzən müəllifə qəzəblənirik ki, niyə bəzi hisslərimizi tam ifadə etməyib. Çünki biz ancaq öz daxili ağrılarımızdan, "xəstəliklərimizdən" bəhs edən mətnlərlə dərindən bağ qura bilirik.

Bir kitabın insanı dərindən sarsıtması üçün xeyli amil bərabər gəlməlidir. Oxucu hər yeni mətndə fərqli dünyalar, fərqli sevgilər və baxış bucaqları ilə qarşılaşır. Əslində hər kitab bir təkrar kimi görünsə də, bu təkrar hər dəfə yeni bir dövrün, fərqli bir müəllifin və oxucunun süzgəcindən keçərək yenidən doğulur. Bu halda “Nə haqda yazaq? Kim haqda yazaq?” fikri ilə təşvişlənən yazarların ürəyi sakit ola bilər, Romeo Və Julyetta, Xosrov və Şirin, Leyli və Məcnun, Əli və Nino və digər qəhrəmanların sevgi tarixçəsinə yeni bir tarixçə də tam rahatlıqla qatıla bilər.

 Ədəbiyyatın gizli şifrələri və çoxqatlı mənalar

Mifologiya və nağılları araşdıran folklorşünas Vladimir Propp sübut etmişdir ki, dünya ədəbiyyatının nəhəng irsi cəmi 33 təməl süjet xətti üzərində qurulub. Bu süjetlərin elementləri fərqli kombinasiyalarda birləşərək tamamilə unikal əsərlərin yaranmasına səbəb olur: təsəvvür edin ki, zər atırsız, və düşən xallara uyğun süjet elementlərini birləşdirirsiz, hər dəfə də yeni bir əsər yaranır!

Yaxşı kitab oxucuya fərqli interpretasiyalar bəxş edir. Bu məna zənginliyi nə qədər çox olarsa, mətn bir o qədər psixoloji, mistik, fəlsəfi və dərin xarakter alır. Hətta bəsit görünən uşaq nağılları belə çoxqatlıdır: uşaq onu öz səviyyəsində, yetkin insan isə fərqli bir müstəvidə qavrayır. İnsanın yaşandıqca topladığı təcrübə, bilik və intellektual baza metaforları və poetik alt mənaları dərk etməyə imkan yaradır.

Mütaliə: rəqəmsal əsrin gətirdiyi dəyişiklik

Kitab oxumaq fərdi və intim bir prosesdir . Mətnin dərinliyinə varmaq üçün sakit bir guşəyə  çəkilib, bəyənilən, sual doğuran və ya estetik zövq verən sətirlərin altını qələmlə cızmaq yetər. Bu proses həm də bir araşdırmadır; sən süjeti canına çəkir, obrazlarla yaşayır, bəzən də gedişata qəzəblənirsən ­­- bu nədir, bu nə qəhrəmandır, nə mövzudur?

Təəssüf ki, rəqəmsal dövr oxu vərdişlərimizi korlayıb və cəmiyyətdə "klip təfəkkürünü" formalaşdırıb.  Müasir oxucu uzun mətnlərdən, qalın kitablardan qaçır, vizuallığa daha çox üstünlük verir. Cümlələrin qısa və həqiqi mənada olması tələb olunur, deyəsən, yeni nəsil metafor və digər məcazları anlamaqda çətinlik çəkir...  

Dialektikaya görə, hər şey spiralvari şəkildə, lakin daha yüksək səviyyədə təkrarlanır. Yəni bizim indi təzə kimi anladığımız fakt, əslində, əsrlər əvvəl sadə şəkildə funksiya edirmiş. Kitabla bağlı görürük ki, kağız kitab yerini elektron kitablara verir. Biz balaca, 200 qramlıq telefonda ya riderdə (kitab oxuyucusunda) yüzlərlə kitabı yükləyib oxuya bilirik və bu kitabxana həmişə bizim yanımızda – cibimizdə ya çantamızdadır. Rəqəmsal əsr bizim hər birimizi, 30 il əvvəl təsəvvür edə bilmədiyimiz magiyanın bir parçaına çevirmişdir.  

Bestsellerlər və ciddi ədəbiyyatın savaşı

Bəs niyə yüzlərlə yazılmış kitabdan yalnız bir neçəsi ürəkləri riqqətə gətirir, oxucunu “tutur, silkələyir”, sarsıdır, ağladır, qəzəbləndirir? Dəfələrlə sınamışam, ajiotaj yaradan kitablar məndə təəssüf hissi doğurub,Paolo Koelyonun “Kimyagəri”, “Veronika ölmək istəyir”, və ya Den Braunun “Da Vinçi kodu”, Stiven Kinqin “Mizari” və dünyada  sürətlə satılan digər kitablar məndə gözlədiyim marağı  və estetik həzzi doğurmayıb; sadəcə mənim zövqümə və kitabdan gözləntilərimə uyğun olmayıb.

Müasir dövrdə populyar olan bestsellerlərin əksəriyyəti  "action" (dinamik hərəkət) üslubundadır. Hadisələr sürətlə inkişaf edir, oxucunu tutub saxlayır, lakin bu kitablar yalnız bir dəfə oxunmaq üçündür.   Süjet bəsit, hadisələr təxmin ediləndir; təkrar oxuduqda yeni heç nə tapmırsan.

Marketinq sahəsi kitab nəşrini sırf qazanc mənbəyinə çevirdiyi üçün nəşriyyatlar daha çox satılan melodram, detektiv və triller janrlarına həvəs göstərirlər. Burada əsas meyar oxucu zövqüdür. Nə qədər ki, kütləyə zorla sırınan bu cür yüngül bestsellerlər bazara hakim olacaq, ciddi, fəlsəfi və dərin əsərlər rəflərdə tozlanmağa məhkum olacaq, yaxud ümumiyyətlə işıq üzü görməyəcəkdir.

Sima

Emili Dikinsonun Xəzəri (esse)

 

İnternet ümmanında gəzişərkən,  Amerika şairi Emili Dikinsona (Emily Dickinson) aid bir neçə şeir diqqətimi çəkdi.

Emili Dikinson (1830–1886) dünya ədəbiyyatı tarixinin ən qeyri-adi və sirli simalarından biridir. Sağlığında cəmi bir neçə şeiri (onlar da redaktorlar tərəfindən ciddi dəyişikliklərə məruz qalaraq) çap olunsa da, ölümündən sonra tapılan 1800-ə yaxın şeiri poeziyada inqilab etdi. Dikinsonun poeziyası öz dövrü üçün çox "modern" və qəribə idi:

Defis (tire) işarəsi: Onun demək olar ki, hər misrasında rast gəlinən qısa və uzun tirelər şeirin ritmini kəsir, oxucunu düşünməyə və nəfəs almağa məcbur edir.

Böyük hərflər: O, təkcə xüsusi isimləri deyil, vacib hesab etdiyi bir çox sözü (məsələn, Dəniz, Ölüm, Ruh) cümlənin ortasında böyük hərflə yazırdı.

Qısalıq və Yığcamlıq: Şeirləri adətən qısadır, lakin hər söz çox böyük məna yükü daşıyır. O, "minimalizm"in ustadıdır.

Emili Dikinson nə Qafqazda olub, nə Xəzəri görüb, onun 212, 1754 və 1146 saylı şeirlərində  isə "Caspian" (Xəzər) adından bir neçə dəfə metafor kimi istifadə edilib.

Emili ömrünün son 20 ilini evdən çıxmadan keçirib.

Ağ paltar geyinməyi sevirmiş.

Şeirlərini kiçik kağız parçalarına, zərflərin arxasına yazıb, sonra onları tikərək əlyazma kitabçaları  düzəldirdi.

Nəticə etibarilə, Emili Dikinson "səssizliyin səsi" idi. O, böyük hadisələr haqqında deyil, bir anın, bir hissin və ya bir düşüncənin sonsuzluğu haqqında yazırdı.

Onun yaradıcılığında Xəzər (Caspian) adının keçdiyi konkret nümunələrə baxaq:

1. Sevgiyə təslimiyyət haqqında (şeir № 212)

Emily Dikinsonun "My River runs to thee" (“Çayım sənə axır”) şeirinin son sətirlərində şairə digər çayların dənizlərə itaət etdiyi halda, özünün yalnız sevdiyi insana — "Xəzərinə" qovuşmaq istəyini bədii şəkildə ifadə edir.   

"Least Rivers — docile to some sea. // "Kiçik çaylar bəzi dənizlərə tabedir,

My Caspian — thee."                        // Mənim Xəzərim isə — sənə"

Şair özünü dənizə doğru axan kiçik çaylara, sevdiyi insanı isə nəhəng və qapalı Xəzər dənizinə bənzədir. Burada Xəzər — bütün duyğuların toplandığı, son dayanacaq və böyük bir güc simvoludur.

2. İtki və mənsubiyyət haqqında (şeir № 1754)

 "The Caspian has its realms of sand, // Xəzərin öz qum səltənəti var,

Its other realm of sea.                        // fərqli bir səltənət.

Without the sterile perquisite,            // tərtəmiz cəhətləri olmasa,

No Caspian could be."                       // Xəzər  - Xəzər olamaz.

Şair deyir ki, Xəzəri Xəzər edən təkcə onun suları deyil, həm də onu əhatə edən "sonsuz qumlardır". Bu, həyatda sevincin (su) kədərlə (sahil qumu) birgə mövcudluğuna işarədir.

3. Səhra və Su (şeir № 1146/1152)

"Until the Desert knows                    // Səhra bilənə qədər ki,

That Water grows —                         // Su getdikcə artır —

His Sands suffice —                          // onun qumu bəs edir —

But let him once suspect                    // amma elə ki, şübhələnsə

That Caspian Fact —                         // ki, Xəzər — yaşayır —

Sahara dies —"                                  // Sahara həmən ölər —“

Burada "Caspian Fact" (Xəzər yaşayır) suyun sonsuzluğu və varlığı kimi verilir. Səhra (Sahara) suyun varlığını dərk etdikdə,  quruluğu ilə vidalaşır.

Qapalı və kifayət qədər qısa bir həyat yaşayan Emily Dikinson zəngin bir ədəbi irs buraxmışdır, bu gün o,  XIX əsr   görkəmli Amerika müəlliflərindən biri hesab olunur. Onun qeyri-adi metaforları və qafiyələri, səmimiyyəti müasir müəlliflərin yaradıcılığına dərin təsir etmişdir.

Sima

 

Tərcümələrimdən. Emili Dikinson (1830 — 1886), ABŞ şairi

 

Üç dəfə ayrıldıq nəfəsimlə mən

(bu şeirdə şairə ölümlə üz-üzə gəldiyi (böyük ehtimalla suda boğulma təhlükəsi) anı və nəfəsi ilə vidalaşmasını təsvir edir)

   № 598 

Üç dəfə — ayrıldıq — nəfəsim  — və mən —,

Üç dəfə —  nəfəsim – tıxandı həmən –

Cansız bir yelpiyə hərəkət verdi

Dalğalar da — ağuşunda tutmaq istədi.

 

Üç dəfə — dalğalar məni qaldırdı —

Sonra da endirdi — sanki bir topam —

Sonra mavi üzlər mənə tuş gəldi —

Bir nicat təknəsi geri çəkildi.

 

Təknə uzaqlaşdı — onu izlədim —

Ölüm anında mən — hey fikirləşdim   —

Nə qədər də xoşdur təknəni görmək,

Ordakı şəxslərin üzün  seyr etmək —

 

Dalğalar səngidi — nəfəs isə — yox —

Küləklər — uşaq tək — susdu, lal oldu—

Sonra Günəş doğub öpdü canımdan —

Və dikəldim suda — həyata davam! —

  

Sima

Tərcümələrimdən: Bert Leston Teylor (1866-1921). Harasa aparan o yol

 http://eng-poetry.ru/PoemE.php?PoemId=27480

 

Dərin və qaranlıq yerlərdən keçib,

Quru, çılpaqlaşmış yerlərdən ötüb,

Uzanır dünyanın tam sərhədinə  

Harasa aparan  o yol.

 

Şərq elə şərqdir, qərb elə qərbdir,

Şimal isə yerləşir onların arasında.

O kəs xöşbəxtdir ki, ayağı dəyib

O sərin, yamyaşıl olan o yola. 

 

Yolların yoludur hər kəsə o yol,

Kim ki, cürət edib gedər həvəslə,

Orada heyvanlar hey bir iz salar,

Budaqları qırıb bir cığır açar.

 

Gur dolaşıq kolların saxladığı sirr,

Qarşımızda addım-addım açılar,

Otlar və yarpaqlar gün şüasında

Xoş ətirlərini hər yerə yayar. 

 

Günəşdə bu ətir daha şirindir

Kimyagər küpündən qalxan qoxudan.

Bu ətirlə dolu gün qurtaranda

Hər gecə ulduzlar axar səmadan.

 

Ah, şərq elə şərqdir, qərb də ki, qərbdir,

Və şimal uzanır orda füsunkar.

Nə xoşbəxtdir insan, azad addımda,

Harasa aparan o yolda.

Sima

Tərcümələrimdən. Rabindranat Taqor. Qızıl təknə (1894).

 Rabindranat Taqor  (1861 – 1941) - dahi hind və benqal şairi, yazıçısı, filosofu, Nobel mükafatçısı (1913)

 Göydə bulud çağlayır, yağış tökür sel kimi,

Çay kənarında təkəm, qəmliyəm, ümidsizəm..

Biçin bitdi, yığıldı xırmanlara çəltiklər,

Çay da daşıb kükrəyir, sanki dəli olubdur,

Məhsulu yığan zaman yağış dövrü doğuldu.

 

Bir kiçicik tarlada tamam yalqız qalmışam,

Hər tərəfdə sel axır, burulğanlar fırlanır.

Qarşı sahildə yaman kölgələr var, qapqara,

Dumanlı sübh çağında kənd üstündə buludlar –

Çayın bu sahilində tək qaldım mən tarlada.

 

Gələn kimdir görəsən, təknəylə yaxınlaşır, -

Nəğmə səsi uzaqdan, tanış gəlir oxuyan.

Yelkənlərini gərib, təknə üzür irəli,

Vurur dalğa təknəni, dalğalar dəli kimi,

Tanıyıram təknəni.  

 

Ey təknəçi,  sən indi səfər edirsən hara? 

Yaxınlaş  bu sahilə, lövbəri sal yanımda.

Haraya istəsən get, kimə istəsən pay ver,

Bircə anlıq bura gəl, sevinclə sən gülümsə,

Mənim qızıl düyümü apar ver sən hər kəsə.   

 

Götür, nə qədər tutur, yüklə sən bu qayığa,

"Yenə varmı?" – soruşdun. Qalmadı, verdim daha. 

Çay kənarında qalıb, uzun müddət gözləyib,

Nəyim varsa yığaraq,  çəltiyimi düzləyib,

Gərgin əmək sərf edib, verdim sənə büsbütün.

İndi mənə rəhm eylə, apar məni özünlə.

 

“Yer yoxdur, qalmayıb heç, təknəm çox balacadır”.

Mənim qızıl çəltiyim təknədə dolub daşır.

Yağışlı göy üzündə qalın buludlar qaçır,

Boş sahildə qaldım mən, təknəsə uzaqlaşır,

Yenə təkəm, məhsulum - nəyim vardısa, getdi -

Qızıl təknə özüylə harasa sürüklədi.

Sima

Tərcümələrimdən. Sergey Yesenin. Axşam sükutunda sən ağlayırdın (1913)

 Axşam sükutunda sən ağlayırdın,

Acı göz yaşların damırdı yerə,

Elə kədərliydim, pərişandım ki,

Heç bir-birimizi duymadıq yenə.

 

Uzaq diyarlara sən çıxıb-getdin,

Bütün xəyallarım rəngsiz bozardı,

Yenə də tək qaldım, yenə tənhayam,

Ruhum iztirabla yenə sozaldı.

 

Hər  dəfə gedirəm, hər axşamcağı

Görüş yerimizin ziyarətinə,

Arzularımdasan, ey gözəl mələk,

Sükutda hönkürtün səslənir mənə.

Sima

Şeir dəftərçəmdən. Yaz yağışı (şeir-tavtologiya)

 

Yaz yağışı yaşıl yarpaqları yudu,

Yüyürdü yaşıllaşan yamaclara,

Yumrubaş yalçın yanardağlara.

 

Yoldu yemişanları, yovşan yorğanlarını, 

Yapışdı yolların yaqut yaxasından.

Yayıldı yumuşaq yoxuşlara,

Yırğalandı yelləncəkdə yüngül-yüngül…

Yeniləndi  yulduz-yulduz yarpaqlar.

 

Yatmış yeri yağış yuxuda yaxaladı,

Yaz yollarını yenə  yasəmənlə yaşatdı,

yaraşıqlatdı.

Sima