Gunel Movluddan bir şeir

Səndən sonra atam öldü xərçəngdən

Qardaşlarım həbs edildi, ikisi...

Səndən sonra uşaq doğdum qürbətdə

Heç üzümü güldürmədi birisi

Səndən sonra Mövlud öldü, dinmədim

Səndən sonra dindirmirdi heç məni

Səndən sonra didərginəm vətəndən

Hələ neçə ölkə qalıb köçməli?

Səndən sonra ingiliscə öyrəndim

Bir azca da kökəlmişəm, on kilo.

"Xalq düşməni" deyir mənə qohumlar

Anam deyib: "Mənim qızım deyil o!"

Roman yazdım, bu yaxında çıxacaq

Gözlərimin kənarları qırışıb

Son zamanlar heç düzələ bilmirəm

Başağrısı diş dərdinə qarışıb...

Hey gülürəm sən yadıma düşəndə

Ürəkgetmən, gecə itdən qorxmağın

Bilirəm ki, darıxmırsan mənimçün

Kim neynəsin mənim kimi axmağı?

Şəkillərdən görürəm ki, yaxşısan

Yerindədir sağlamlığın, səhhətin?

Solmayıb ki, gözlərinin yaşılı?

Sınmayıb ki, hələ qəddin-qamətin?

Qurban olum, sən özünə yaxşı bax

Ağartmasın saçlarını acılar

Gözəl dostum, sən qocalma, qorxuram!

Səndə mənim cavanlığım qocalır!

Balıq olub üzərəm ağ gəminin izincə... (esse)

 (Çingiz Aytmatov. “Ağ gəmi”)

Qırğızıstanın görkəmli yazıçısı Çingiz Aytmatovun (1928–2008) “Ağ gəmi” povestini bu yaxınlarda yenidən oxudum.  Xatırlamıram, bəlkə də yeniyetməlikdə bu əsəri oxumuşdum, amma həyat təcrübəm az olduğu üçün tam dərk etməmişdim. İndi — yetkin yaşda oxuduqda isə əsər məni dərindən sarsıtdı.  Tərəddüdsüz demək olar ki, “Ağ gəmi” XX əsr dünya ədəbiyyatının ən təsirli və faciəvi nümunələrindən biridir. Aytmatov bu povesti 1970-ci ildə, cəmi 40-42 yaşlarında qələmə alıb. O yaş dövrü üçün belə dərin fəlsəfi ümumiləşdirmələr, psixoloji müşahidələr və incə metaforlar yaratmaq həqiqətən də böyük dühanın göstəricisidir. 

Əsərin baş qəhrəmanı yeddi yaşlı adsız bir uşaq saf iç dünyası ilə "yetkin" sayılan böyüklərin amansızlığı, xəyanəti və vəhşiliyi ilə üz-üzə qalır. Yazıçının qəhrəmana ad verməməsi təsadüfi deyil; o, ləkəsiz uşaq vicdanının, nağıllara olan səmimi inamın və xəyallara sadiqliyin ümumiləşdirilmiş rəmzidir. Uşaq o qədər tənhadır ki, İssık-göldə üzən ağ gəmini durbinlə daim müşahidə edir və bir gün atasına qovuşacağına inanır. Onun ruhunu  babasının söylədiyi "Buynuzlu Ana Maral" əfsanəsi qidalandırır. Rəvayətə görə, Ana Maral qırğına məruz qalmış insan icmasından iki körpəni xilas edərək böyütmüş və tayfanın xilaskarı olmuşdur.

Xəyallar və nağıllarla dolu dünyasında yaşayan balaca qəhrəman bir gün həqiqətən də Ana Maralı dağda görür, lakin böyüklərin — təbiətin və mənəviyyatın  düşmənlərinin Ana Maralı qəddarcasına öldürüb ətini bəh-bəhlə yeməsi uşağın dünyasını darmadağın edir. Əfsanədə sakral (müqəddəs) və toxunulmaz sayılan bir varlıq böyüklərin acgözlüyü, mənəvi korluğu nəticəsində adi bir "ət" obyektinə çevrilir. Uşağın ən əziz varlığı olan Ana Maral və ən ali hissi — xəyallara olan inamı kirlənir, məhv edilir. Zalım və qəddar dünyada yaşamaqdan imtina edən uşaq buzlu gölə atılaraq balıq kimi Ağ gəmiyə qədər üzməyə qərar verir – o Ağ gəmi xoşbəxtlik deməkdir. 

Povestdə Buynuzlu Ana Maral — əcdadların mənəvi yaddaşını, xalqın tarixini, təbiətin və ilahi mühafizənin rəmzidir. Ağ gəmi isə nurun, harmoniyanın, ədalətin və həsrəti çəkilən ailə ocağının simvoludur.

 Əsərin tragik finalı (uşağın intiharı) zamanında Sovet tənqidçiləri tərəfindən kəskin qarşılanmışdı. Onlar yazıçını oxucuya bədbinlik aşılamaqda və uşağa qarşı amansız olmaqda günahlandırırdılar. Lakin Aytmatov finalı dəyişmədi. Çünki o, uşağın bu son addımını amansız dünyaya qarşı ən ali mənəvi etiraz kimi görürdü — balaca bir uşağın gücü buna çatırdı. Bu uşaq intihar etməsəydi, zalım dünya ilə barışmalı, ümidsiz həyata boyun əyməli idi. 

Burada necə bir tragik paradoks var: zamanında Ana Maral iki insan körpəsini ölümdən xilas etmişdi, lakin böyüyən insanlar nankorcaına Ana Maralı vurub öldürürlər. Ana Maral sadəcə bir heyvan deyil,  xalqın tarixi yaddaşı və varlıq səbəbidir. İnsanlar Ana Maralı vurmaqla, əslində, öz mənşələrini, milli köklərini və mənəvi dəyərlərini  vururlar.

Mətndə diqqətimi çəkən fikirlər:

·         Insanların çoxu xəstəlikdən deyil, onları içdən yeyən əbədi həvəsdən – daha böyük görünmək həvəsindən ölürlər;

·         Insanda uşaq vicdanı toxum rüşeymi kimidir, rüşeymsiz toxum cücərməz;

·         Sən şimşək kimi yaşadın – bir gün çaxdın, söndün. Şimşəyi səma çaxdırır, səma isə əbədidir;

·         Baba nəsihət edirdi: “İnsanlar əcdadlarını unutsalar, korlanacaqlar... Heç kim pis əməllərdən utanmayacaq, çünki  nə uşaqlar, nə də uşaqların uşaqları onları xatırlayacaqlar. Və heç kim yaxşılıq da etməyəcək, çünki onsuz da uşaqların bundan xəbəri olmayacaqdır...”;

·         Xoşbəxt olmaq, başqasını xoşbəxt etmək necə də asanmış. Həmişə belə olsaydı, nə vardıy ki. Bax, elə indi kimi, bu an kimi. Amma həyat belə deyil – xoşbəxtliyin yanında bədbəxtlik daim dayanır, ruhumuza, həyatımıza sirayət edir, qarabaqara bizi izləyir;

·         Elə düşünürsən ki, hə, indi sakit yaşaya bilərəm, amma yox, həyat səni vurur;

·         Oğlum, harada pul varsa, mərhəmətə yer yoxdur, gözəlliyə yer yoxdur;

·         İnsanı doğub böyütmək çətindir, öldürmək asan;

·         Evində hüzuru qorumaq üçün şərə güzəştə gedəndə, insanın özü məhv olur.

Sima

Akvarium balığı (hekayəm)

 

     Hə, bu gün işim başımdan aşır. Leylagilə gedəcəyəm, xanım yenə təzə sevgili tapıb özünə. Leylanın 45 yaşı var, hələ də nağıllardakı o saf, təmiz sevgiyə inanır. Nə qədər deyirəm ki, ay qız, oyan, bu qədər saf, avam olma, 45 yaşında nə sevgi, nə məhəbbət? Bu yaşda adamın ürəyi yox, təzyiqi döyünər. Gülür. Deyir ki, ay Səkinə, sən də aşiq olanda, biləcəksən sevginin dadını, qiymətini.

     Danışır da... Guya mən sevməmişəm. Sevmişəm. Ərdə də olmuşam. Amma bir gün anladım ki, mənimlə ərim fərqli insanlarıq, tamam yadıq – bir dam altında yaşayan, bir yataqda yatan iki yad adam. Düşünürdüm boşanam, amma ərim məndən zirək tərpəndi, tez boşandı və təzə sevgilisinin qoynuna qaçdı. Təsəvvür edirsiniz? Bu həyasız adam üzümə gülə-gülə, demə, qaçmağı çoxdan planlamışdı, o mənəm ey, yatmışdım fil qulağında. Amma yaxşı ki, rədd oldu həyatımdan. Yoxsa hələ də onunla sürünəcəkdim... Uşağım olsaydı, bəlkə də mehrimi ona salardım, dözərdim, hətta xəyanətlərə göz yumardım. Amma o istəmədi bunu, getdi.

Qatar Borana gedirdi (hekayəm)

 *(Coğrafi adlar şərtidir)

     Dəmir on səkkiz yaşının tamam olmasını   böyük intizarla gözləyirdi ki, ailəsinin basqısından – səfeh, əyyaş atasından və hiperqəyyum anasından qurtulsun və sərbəst yaşasın. Yeniyetməlik dövründən etibarən hər gecə  o füsunkar anı – ailədən qaçdığı günü dönə-dönə xəyal edir, sonda qurtuluşu qazanmış kimi gülümsəyib yuxuya gedirdi. Hər il, ad günü ərəfəsində, xəyalına bir il, 365 gün, 52 həftə daha yaxın olduğunu dərk edib sevinirdi, bu anlarda nə anasının eqoist münasibəti, nə atasının bayğın baxışları vecinə olmurdu – qarşıda böyük bir hədəf vardı, və o hədəf əlçatan idi.

     Dəmirin Boran şəhərinə getməsi taleyin böyük bir lütfü idi – gözləmədiyi halda sinif yoldaşı təklif etdi ki, ora getsinlər, orada böyük tikintilər başlayırdı və fəhlələrə ehtiyac vardı, üstəlik qalmağa yer, yemək də verilirdi, təki gəl işlə! Bu təklifi Dəmir qaçıra bilməzdi və təbii ki, razılaşdı. Onsuz da iki aya 18 yaşı düzəlirdi, orta məktəbi  bitirmişdi, əsgərliyə getməyəcəkdi. Dəmir uşaqlıqdan şəkər xəstəsi idi, anası hesab edirdi ki,  sevgisi Dəmiri sağaldar, axı ana sevgisi hər şeyə qadirdir, yalan olmasın, oxu göydə tutar, lazım olsa, dənizi qurudar! Dəmir anasının bu irrasional güvəninə ürəyində gülərdi,  qadın nəyəsə əmin olurdusa, heç vaxt fikrindən dönməzdi - ən obyektiv faktlar ana üçün subyektiv və ağlasığmaz idi.

Şeir dəftərçəmdən. Haykular

Hayku — Yapon lirik poeziyasının ənənəvi janrıdır, üç sətirdən ibarət qısa şeirdir. 

XIV ərdən bəri məlumdur.

Ənənəvi Yapon haykusu 5–7–5 sxeminə uyğun olaraq üç sətrə bölünən 17 hecadan ibarətdir.

*

Günəş nur saçır  

Buludlarla oynayır   

Şimşək yaxında…

*

Ürək çəkirəm  

Divara qanlı  rənglə   

Daim mənləsən.  

*

Yarpaqdan küsən

Yağış vurur ağacı

Sanki dəcəldir! 

*

Məxmər kimi qar

Soyuq torpağı örtüb –

Toxum cücərər...  

*

Budaqlar vurur

Hər gecə pəncərəmi  

Yuxu gətirir

*

Keçmiş bərk tutub

Qandallayıb hissləri

Yaddaş, unut da!

*

Boz bir sərçəcik  

Ağ qar təpəsi üstə  

Yazı gözləyir   

*

Tortun şamları  

Sönüb bayaqdan mənsiz

Qonaq yox. Təkəm.  

*

Gecə ulduza  

Qızıl işıq yayıldı  

Gözəl bir ilğım!  

*

Otaqda baba

Deyinir tənha  

Nəvə gəlməyib...

Çağdaş Azərbaycan poeziyası. Sevinc Elsevər

 

Uşaqlar ilk qara sevinən kimi

İlk qar dənələri torpağa qonur,

əriyirlər,

hələ bilmirsən

qalacaq yerdə qar,

ya əriyəcək zərrəciklər,

yox olacaqlar?!

 

Zamanla

Bəzən bütöv gecədən sonra

Durub pəncərədən baxanda

əmin olursan hər yerin ağappaqlığına.

Sevinirsən qar yağmağına.

Gözlədiyin mənzərəylə rastlaşmayanda

Təəssüflənir,

Kədərlənirsən.

 

Bütün yaxşı əməlləri görən

Cəsur adamlar da

Ilk qar dənəcikləri kimi

Atılırlar irəli,

Hələ əmin olmadan

Nəyin, necə olacağına,

Xeyirxahlıqlarının yadda qalıb –

Qalmayacağına,

Fədakarlığa dəyib-dəyməyəcəyinə.

Bütün hallarda hər şey ötəridir,

Amma həm də unudulmaz,

Xatırlanmağa dəyər işlər görməli.

Uşaqlar hər sabah pəncərədən

Qar görüb sevinən kimi,

Sevinməli sənin əməllərinə adamlar.

*

Buzxanadan  çıxardığım

Iki xırda balıq

Bir-birinə elə sarılıb ki!

Bir-birindən ayrılmaları üçün

Suya salıram

Və düşünürəm kədərlə,

Sanki həyatın amansızlığına,

Mənim qəddarlığıma qarşı birləşiblər əbədi.

*

Dünən dibçəyə əkdiyim budaq

Dirçəlib,

Ona mən də həyat vermişəm

Su,

Hava,

Torpaq,

Günəş kimi

Sığmır sevincim yerə-göyə,

Ana olacağam mən də bu çiçəyə...

Çağdaş Azərbaycan poeziyası. Həmid Herişçi

 

“Magie Noire” – gecə sevdası

Gözlərim ulduz istəyir...

Üfüqlərdə itib əriyən bir qız istəyir.

Telefonum tam yeni blutuz istəyir

Musiqimi

Sənə çatdırmağa.

Dadsızdı sənsiz çayım,

Adsızdı ünvanım.

FM radiolardakı qısa  dalğalarım

Bir rep nəğməmi ele hey təkrarlayır:

“Bilirsənmi, bu kəlağayının neçə yaşı var?”

Min bir gecə yaşı var...

Canında nə qədər göz yaşı var?

Bu gözəlin yeddi qardaşı var...

Biri mütləq bıçaqlayacaq səni...

Bu kinoteatrın gecə seansı var,

Öz xilasedici ağ ambulansı var,

Bütün qəzalardan səni qurtarmaq şansı var.

Səmimi ol...

Təkcə bu qızı sevmə...

Gecəylə qoşa sev bu gözəli –

“Magie Noire” ətrini.

*

O qadını hələ sevməyibsən

Dikdaban çəkmələrin səsi gəlir

Gecədən.

O qadını hələ sevməyibsən.

Kölgəsi ötür üzərindən,

Küçəndən,

Əli sallanır kürəyindən.

Avtomobilinin bahalı nömrəsindən

Yaz damır,

Təkcə sənə miras qalır,

Budaqlarında bircə gilas qalır

Xatırlamağa.

Az qalır görüşünüzə.

O qadını sevməyibsən.

Bardakı

Mikrodalğalı soba siqnal verir,

Final verir,

Sual verir lal sevginizə.

Hər ikinizə.

Bu qanlı kimano xələtin

Çoxdan ağırlıq edir

Incə kürəklərinə.

Hələ var

O qadını sevəcəyin günə.

İnşallah, gələcəkdə.

Kitablar niyə yazılır və biz onları necə oxuyuruq? (esse)

 

Oxucu və müəllif arasındakı gizli bağ

Fransız yazıçısı və dramaturqu Jan Kokto "Haqqımda" əsərində maraqlı bir tezis irəli sürür: insan kitabda əslində özünü axtarır. Bəyəndiyimiz əsərləri oxuyarkən sanki onları özümüz yazmışıq kimi bir hissə qapılırıq. Hətta bəzən müəllifə qəzəblənirik ki, niyə bəzi hisslərimizi tam ifadə etməyib. Çünki biz ancaq öz daxili ağrılarımızdan, "xəstəliklərimizdən" bəhs edən mətnlərlə dərindən bağ qura bilirik.

Bir kitabın insanı dərindən sarsıtması üçün xeyli amil bərabər gəlməlidir. Oxucu hər yeni mətndə fərqli dünyalar, fərqli sevgilər və baxış bucaqları ilə qarşılaşır. Əslində hər kitab bir təkrar kimi görünsə də, bu təkrar hər dəfə yeni bir dövrün, fərqli bir müəllifin və oxucunun süzgəcindən keçərək yenidən doğulur. Bu halda “Nə haqda yazaq? Kim haqda yazaq?” fikri ilə təşvişlənən yazarların ürəyi sakit ola bilər, Romeo Və Julyetta, Xosrov və Şirin, Leyli və Məcnun, Əli və Nino və digər qəhrəmanların sevgi tarixçəsinə yeni bir tarixçə də tam rahatlıqla qatıla bilər.

 Ədəbiyyatın gizli şifrələri və çoxqatlı mənalar

Mifologiya və nağılları araşdıran folklorşünas Vladimir Propp sübut etmişdir ki, dünya ədəbiyyatının nəhəng irsi cəmi 33 təməl süjet xətti üzərində qurulub. Bu süjetlərin elementləri fərqli kombinasiyalarda birləşərək tamamilə unikal əsərlərin yaranmasına səbəb olur: təsəvvür edin ki, zər atırsız, və düşən xallara uyğun süjet elementlərini birləşdirirsiz, hər dəfə də yeni bir əsər yaranır!

Yaxşı kitab oxucuya fərqli interpretasiyalar bəxş edir. Bu məna zənginliyi nə qədər çox olarsa, mətn bir o qədər psixoloji, mistik, fəlsəfi və dərin xarakter alır. Hətta bəsit görünən uşaq nağılları belə çoxqatlıdır: uşaq onu öz səviyyəsində, yetkin insan isə fərqli bir müstəvidə qavrayır. İnsanın yaşandıqca topladığı təcrübə, bilik və intellektual baza metaforları və poetik alt mənaları dərk etməyə imkan yaradır.

Mütaliə: rəqəmsal əsrin gətirdiyi dəyişiklik

Kitab oxumaq fərdi və intim bir prosesdir . Mətnin dərinliyinə varmaq üçün sakit bir guşəyə  çəkilib, bəyənilən, sual doğuran və ya estetik zövq verən sətirlərin altını qələmlə cızmaq yetər. Bu proses həm də bir araşdırmadır; sən süjeti canına çəkir, obrazlarla yaşayır, bəzən də gedişata qəzəblənirsən ­­- bu nədir, bu nə qəhrəmandır, nə mövzudur?

Təəssüf ki, rəqəmsal dövr oxu vərdişlərimizi korlayıb və cəmiyyətdə "klip təfəkkürünü" formalaşdırıb.  Müasir oxucu uzun mətnlərdən, qalın kitablardan qaçır, vizuallığa daha çox üstünlük verir. Cümlələrin qısa və həqiqi mənada olması tələb olunur, deyəsən, yeni nəsil metafor və digər məcazları anlamaqda çətinlik çəkir...  

Dialektikaya görə, hər şey spiralvari şəkildə, lakin daha yüksək səviyyədə təkrarlanır. Yəni bizim indi təzə kimi anladığımız fakt, əslində, əsrlər əvvəl sadə şəkildə funksiya edirmiş. Kitabla bağlı görürük ki, kağız kitab yerini elektron kitablara verir. Biz balaca, 200 qramlıq telefonda ya riderdə (kitab oxuyucusunda) yüzlərlə kitabı yükləyib oxuya bilirik və bu kitabxana həmişə bizim yanımızda – cibimizdə ya çantamızdadır. Rəqəmsal əsr bizim hər birimizi, 30 il əvvəl təsəvvür edə bilmədiyimiz magiyanın bir parçaına çevirmişdir.  

Bestsellerlər və ciddi ədəbiyyatın savaşı

Bəs niyə yüzlərlə yazılmış kitabdan yalnız bir neçəsi ürəkləri riqqətə gətirir, oxucunu “tutur, silkələyir”, sarsıdır, ağladır, qəzəbləndirir? Dəfələrlə sınamışam, ajiotaj yaradan kitablar məndə təəssüf hissi doğurub,Paolo Koelyonun “Kimyagəri”, “Veronika ölmək istəyir”, və ya Den Braunun “Da Vinçi kodu”, Stiven Kinqin “Mizari” və dünyada  sürətlə satılan digər kitablar məndə gözlədiyim marağı  və estetik həzzi doğurmayıb; sadəcə mənim zövqümə və kitabdan gözləntilərimə uyğun olmayıb.

Müasir dövrdə populyar olan bestsellerlərin əksəriyyəti  "action" (dinamik hərəkət) üslubundadır. Hadisələr sürətlə inkişaf edir, oxucunu tutub saxlayır, lakin bu kitablar yalnız bir dəfə oxunmaq üçündür.   Süjet bəsit, hadisələr təxmin ediləndir; təkrar oxuduqda yeni heç nə tapmırsan.

Marketinq sahəsi kitab nəşrini sırf qazanc mənbəyinə çevirdiyi üçün nəşriyyatlar daha çox satılan melodram, detektiv və triller janrlarına həvəs göstərirlər. Burada əsas meyar oxucu zövqüdür. Nə qədər ki, kütləyə zorla sırınan bu cür yüngül bestsellerlər bazara hakim olacaq, ciddi, fəlsəfi və dərin əsərlər rəflərdə tozlanmağa məhkum olacaq, yaxud ümumiyyətlə işıq üzü görməyəcəkdir.

Sima

Emili Dikinsonun Xəzəri (esse)

 

İnternet ümmanında gəzişərkən,  Amerika şairi Emili Dikinsona (Emily Dickinson) aid bir neçə şeir diqqətimi çəkdi.

Emili Dikinson (1830–1886) dünya ədəbiyyatı tarixinin ən qeyri-adi və sirli simalarından biridir. Sağlığında cəmi bir neçə şeiri (onlar da redaktorlar tərəfindən ciddi dəyişikliklərə məruz qalaraq) çap olunsa da, ölümündən sonra tapılan 1800-ə yaxın şeiri poeziyada inqilab etdi. Dikinsonun poeziyası öz dövrü üçün çox "modern" və qəribə idi:

Defis (tire) işarəsi: Onun demək olar ki, hər misrasında rast gəlinən qısa və uzun tirelər şeirin ritmini kəsir, oxucunu düşünməyə və nəfəs almağa məcbur edir.

Böyük hərflər: O, təkcə xüsusi isimləri deyil, vacib hesab etdiyi bir çox sözü (məsələn, Dəniz, Ölüm, Ruh) cümlənin ortasında böyük hərflə yazırdı.

Qısalıq və Yığcamlıq: Şeirləri adətən qısadır, lakin hər söz çox böyük məna yükü daşıyır. O, "minimalizm"in ustadıdır.

Emili Dikinson nə Qafqazda olub, nə Xəzəri görüb, onun 212, 1754 və 1146 saylı şeirlərində  isə "Caspian" (Xəzər) adından bir neçə dəfə metafor kimi istifadə edilib.

Emili ömrünün son 20 ilini evdən çıxmadan keçirib.

Ağ paltar geyinməyi sevirmiş.

Şeirlərini kiçik kağız parçalarına, zərflərin arxasına yazıb, sonra onları tikərək əlyazma kitabçaları  düzəldirdi.

Nəticə etibarilə, Emili Dikinson "səssizliyin səsi" idi. O, böyük hadisələr haqqında deyil, bir anın, bir hissin və ya bir düşüncənin sonsuzluğu haqqında yazırdı.

Onun yaradıcılığında Xəzər (Caspian) adının keçdiyi konkret nümunələrə baxaq:

1. Sevgiyə təslimiyyət haqqında (şeir № 212)

Emily Dikinsonun "My River runs to thee" (“Çayım sənə axır”) şeirinin son sətirlərində şairə digər çayların dənizlərə itaət etdiyi halda, özünün yalnız sevdiyi insana — "Xəzərinə" qovuşmaq istəyini bədii şəkildə ifadə edir.   

"Least Rivers — docile to some sea. // "Kiçik çaylar bəzi dənizlərə tabedir,

My Caspian — thee."                        // Mənim Xəzərim isə — sənə"

Şair özünü dənizə doğru axan kiçik çaylara, sevdiyi insanı isə nəhəng və qapalı Xəzər dənizinə bənzədir. Burada Xəzər — bütün duyğuların toplandığı, son dayanacaq və böyük bir güc simvoludur.

2. İtki və mənsubiyyət haqqında (şeir № 1754)

 "The Caspian has its realms of sand, // Xəzərin öz qum səltənəti var,

Its other realm of sea.                        // fərqli bir səltənət.

Without the sterile perquisite,            // tərtəmiz cəhətləri olmasa,

No Caspian could be."                       // Xəzər  - Xəzər olamaz.

Şair deyir ki, Xəzəri Xəzər edən təkcə onun suları deyil, həm də onu əhatə edən "sonsuz qumlardır". Bu, həyatda sevincin (su) kədərlə (sahil qumu) birgə mövcudluğuna işarədir.

3. Səhra və Su (şeir № 1146/1152)

"Until the Desert knows                    // Səhra bilənə qədər ki,

That Water grows —                         // Su getdikcə artır —

His Sands suffice —                          // onun qumu bəs edir —

But let him once suspect                    // amma elə ki, şübhələnsə

That Caspian Fact —                         // ki, Xəzər — yaşayır —

Sahara dies —"                                  // Sahara həmən ölər —“

Burada "Caspian Fact" (Xəzər yaşayır) suyun sonsuzluğu və varlığı kimi verilir. Səhra (Sahara) suyun varlığını dərk etdikdə,  quruluğu ilə vidalaşır.

Qapalı və kifayət qədər qısa bir həyat yaşayan Emily Dikinson zəngin bir ədəbi irs buraxmışdır, bu gün o,  XIX əsr   görkəmli Amerika müəlliflərindən biri hesab olunur. Onun qeyri-adi metaforları və qafiyələri, səmimiyyəti müasir müəlliflərin yaradıcılığına dərin təsir etmişdir.

Sima

 

Tərcümələrimdən. Emili Dikinson (1830 — 1886), ABŞ şairi

 

Üç dəfə ayrıldıq nəfəsimlə mən

(bu şeirdə şairə ölümlə üz-üzə gəldiyi (böyük ehtimalla suda boğulma təhlükəsi) anı və nəfəsi ilə vidalaşmasını təsvir edir)

   № 598 

Üç dəfə — ayrıldıq — nəfəsim  — və mən —,

Üç dəfə —  nəfəsim – tıxandı həmən –

Cansız bir yelpiyə hərəkət verdi

Dalğalar da — ağuşunda tutmaq istədi.

 

Üç dəfə — dalğalar məni qaldırdı —

Sonra da endirdi — sanki bir topam —

Sonra mavi üzlər mənə tuş gəldi —

Bir nicat təknəsi geri çəkildi.

 

Təknə uzaqlaşdı — onu izlədim —

Ölüm anında mən — hey fikirləşdim   —

Nə qədər də xoşdur təknəni görmək,

Ordakı şəxslərin üzün  seyr etmək —

 

Dalğalar səngidi — nəfəs isə — yox —

Küləklər — uşaq tək — susdu, lal oldu—

Sonra Günəş doğub öpdü canımdan —

Və dikəldim suda — həyata davam! —

  

Sima