Emili Dikinsonun Xəzəri (esse)

 

İnternet ümmanında gəzişərkən,  Amerika şairi Emili Dikinsona (Emily Dickinson) aid bir neçə şeir diqqətimi çəkdi.

Emili Dikinson (1830–1886) dünya ədəbiyyatı tarixinin ən qeyri-adi və sirli simalarından biridir. Sağlığında cəmi bir neçə şeiri (onlar da redaktorlar tərəfindən ciddi dəyişikliklərə məruz qalaraq) çap olunsa da, ölümündən sonra tapılan 1800-ə yaxın şeiri poeziyada inqilab etdi. Dikinsonun poeziyası öz dövrü üçün çox "modern" və qəribə idi:

Defis (tire) işarəsi: Onun demək olar ki, hər misrasında rast gəlinən qısa və uzun tirelər şeirin ritmini kəsir, oxucunu düşünməyə və nəfəs almağa məcbur edir.

Böyük hərflər: O, təkcə xüsusi isimləri deyil, vacib hesab etdiyi bir çox sözü (məsələn, Dəniz, Ölüm, Ruh) cümlənin ortasında böyük hərflə yazırdı.

Qısalıq və Yığcamlıq: Şeirləri adətən qısadır, lakin hər söz çox böyük məna yükü daşıyır. O, "minimalizm"in ustadıdır.

Emili Dikinson nə Qafqazda olub, nə Xəzəri görüb, onun 212, 1754 və 1146 saylı şeirlərində  isə "Caspian" (Xəzər) adından bir neçə dəfə metafor kimi istifadə edilib.

Emili ömrünün son 20 ilini evdən çıxmadan keçirib.

Ağ paltar geyinməyi sevirmiş.

Şeirlərini kiçik kağız parçalarına, zərflərin arxasına yazıb, sonra onları tikərək əlyazma kitabçaları  düzəldirdi.

Nəticə etibarilə, Emili Dikinson "səssizliyin səsi" idi. O, böyük hadisələr haqqında deyil, bir anın, bir hissin və ya bir düşüncənin sonsuzluğu haqqında yazırdı.

Onun yaradıcılığında Xəzər (Caspian) adının keçdiyi konkret nümunələrə baxaq:

1. Sevgiyə təslimiyyət haqqında (şeir № 212)

Emily Dikinsonun "My River runs to thee" (“Çayım sənə axır”) şeirinin son sətirlərində şairə digər çayların dənizlərə itaət etdiyi halda, özünün yalnız sevdiyi insana — "Xəzərinə" qovuşmaq istəyini bədii şəkildə ifadə edir.   

"Least Rivers — docile to some sea. // "Kiçik çaylar bəzi dənizlərə tabedir,

My Caspian — thee."                        // Mənim Xəzərim isə — sənə"

Şair özünü dənizə doğru axan kiçik çaylara, sevdiyi insanı isə nəhəng və qapalı Xəzər dənizinə bənzədir. Burada Xəzər — bütün duyğuların toplandığı, son dayanacaq və böyük bir güc simvoludur.

2. İtki və mənsubiyyət haqqında (şeir № 1754)

 "The Caspian has its realms of sand, // Xəzərin öz qum səltənəti var,

Its other realm of sea.                        // fərqli bir səltənət.

Without the sterile perquisite,            // tərtəmiz cəhətləri olmasa,

No Caspian could be."                       // Xəzər  - Xəzər olamaz.

Şair deyir ki, Xəzəri Xəzər edən təkcə onun suları deyil, həm də onu əhatə edən "sonsuz qumlardır". Bu, həyatda sevincin (su) kədərlə (sahil qumu) birgə mövcudluğuna işarədir.

3. Səhra və Su (şeir № 1146/1152)

"Until the Desert knows                    // Səhra bilənə qədər ki,

That Water grows —                         // Su getdikcə artır —

His Sands suffice —                          // onun qumu bəs edir —

But let him once suspect                    // amma elə ki, şübhələnsə

That Caspian Fact —                         // ki, Xəzər — yaşayır —

Sahara dies —"                                  // Sahara həmən ölər —“

Burada "Caspian Fact" (Xəzər yaşayır) suyun sonsuzluğu və varlığı kimi verilir. Səhra (Sahara) suyun varlığını dərk etdikdə,  quruluğu ilə vidalaşır.

Qapalı və kifayət qədər qısa bir həyat yaşayan Emily Dikinson zəngin bir ədəbi irs buraxmışdır, bu gün o,  XIX əsr   görkəmli Amerika müəlliflərindən biri hesab olunur. Onun qeyri-adi metaforları və qafiyələri, səmimiyyəti müasir müəlliflərin yaradıcılığına dərin təsir etmişdir.

Sima

 

Tərcümələrimdən. Emili Dikinson (1830 — 1886), ABŞ şairi

 

Üç dəfə ayrıldıq nəfəsimlə mən

(bu şeirdə şairə ölümlə üz-üzə gəldiyi (böyük ehtimalla suda boğulma təhlükəsi) anı və nəfəsi ilə vidalaşmasını təsvir edir)

   № 598 

Üç dəfə — ayrıldıq — nəfəsim  — və mən —,

Üç dəfə —  nəfəsim – tıxandı həmən –

Cansız bir yelpiyə hərəkət verdi

Dalğalar da — ağuşunda tutmaq istədi.

 

Üç dəfə — dalğalar məni qaldırdı —

Sonra da endirdi — sanki bir topam —

Sonra mavi üzlər mənə tuş gəldi —

Bir nicat təknəsi geri çəkildi.

 

Təknə uzaqlaşdı — onu izlədim —

Ölüm anında mən — hey fikirləşdim   —

Nə qədər də xoşdur təknəni görmək,

Ordakı şəxslərin üzün  seyr etmək —

 

Dalğalar səngidi — nəfəs isə — yox —

Küləklər — uşaq tək — susdu, lal oldu—

Sonra Günəş doğub öpdü canımdan —

Və dikəldim suda — həyata davam! —

  

Sima

Tərcümələrimdən: Bert Leston Teylor (1866-1921). Harasa aparan o yol

 http://eng-poetry.ru/PoemE.php?PoemId=27480

 

Dərin və qaranlıq yerlərdən keçib,

Quru, çılpaqlaşmış yerlərdən ötüb,

Uzanır dünyanın tam sərhədinə  

Harasa aparan  o yol.

 

Şərq elə şərqdir, qərb elə qərbdir,

Şimal isə yerləşir onların arasında.

O kəs xöşbəxtdir ki, ayağı dəyib

O sərin, yamyaşıl olan o yola. 

 

Yolların yoludur hər kəsə o yol,

Kim ki, cürət edib gedər həvəslə,

Orada heyvanlar hey bir iz salar,

Budaqları qırıb bir cığır açar.

 

Gur dolaşıq kolların saxladığı sirr,

Qarşımızda addım-addım açılar,

Otlar və yarpaqlar gün şüasında

Xoş ətirlərini hər yerə yayar. 

 

Günəşdə bu ətir daha şirindir

Kimyagər küpündən qalxan qoxudan.

Bu ətirlə dolu gün qurtaranda

Hər gecə ulduzlar axar səmadan.

 

Ah, şərq elə şərqdir, qərb də ki, qərbdir,

Və şimal uzanır orda füsunkar.

Nə xoşbəxtdir insan, azad addımda,

Harasa aparan o yolda.

Sima

Tərcümələrimdən. Rabindranat Taqor. Qızıl təknə (1894).

 Rabindranat Taqor  (1861 – 1941) - dahi hind və benqal şairi, yazıçısı, filosofu, Nobel mükafatçısı (1913)

 Göydə bulud çağlayır, yağış tökür sel kimi,

Çay kənarında təkəm, qəmliyəm, ümidsizəm..

Biçin bitdi, yığıldı xırmanlara çəltiklər,

Çay da daşıb kükrəyir, sanki dəli olubdur,

Məhsulu yığan zaman yağış dövrü doğuldu.

 

Bir kiçicik tarlada tamam yalqız qalmışam,

Hər tərəfdə sel axır, burulğanlar fırlanır.

Qarşı sahildə yaman kölgələr var, qapqara,

Dumanlı sübh çağında kənd üstündə buludlar –

Çayın bu sahilində tək qaldım mən tarlada.

 

Gələn kimdir görəsən, təknəylə yaxınlaşır, -

Nəğmə səsi uzaqdan, tanış gəlir oxuyan.

Yelkənlərini gərib, təknə üzür irəli,

Vurur dalğa təknəni, dalğalar dəli kimi,

Tanıyıram təknəni.  

 

Ey təknəçi,  sən indi səfər edirsən hara? 

Yaxınlaş  bu sahilə, lövbəri sal yanımda.

Haraya istəsən get, kimə istəsən pay ver,

Bircə anlıq bura gəl, sevinclə sən gülümsə,

Mənim qızıl düyümü apar ver sən hər kəsə.   

 

Götür, nə qədər tutur, yüklə sən bu qayığa,

"Yenə varmı?" – soruşdun. Qalmadı, verdim daha. 

Çay kənarında qalıb, uzun müddət gözləyib,

Nəyim varsa yığaraq,  çəltiyimi düzləyib,

Gərgin əmək sərf edib, verdim sənə büsbütün.

İndi mənə rəhm eylə, apar məni özünlə.

 

“Yer yoxdur, qalmayıb heç, təknəm çox balacadır”.

Mənim qızıl çəltiyim təknədə dolub daşır.

Yağışlı göy üzündə qalın buludlar qaçır,

Boş sahildə qaldım mən, təknəsə uzaqlaşır,

Yenə təkəm, məhsulum - nəyim vardısa, getdi -

Qızıl təknə özüylə harasa sürüklədi.

Sima

Tərcümələrimdən. Sergey Yesenin. Axşam sükutunda sən ağlayırdın (1913)

 Axşam sükutunda sən ağlayırdın,

Acı göz yaşların damırdı yerə,

Elə kədərliydim, pərişandım ki,

Heç bir-birimizi duymadıq yenə.

 

Uzaq diyarlara sən çıxıb-getdin,

Bütün xəyallarım rəngsiz bozardı,

Yenə də tək qaldım, yenə tənhayam,

Ruhum iztirabla yenə sozaldı.

 

Hər  dəfə gedirəm, hər axşamcağı

Görüş yerimizin ziyarətinə,

Arzularımdasan, ey gözəl mələk,

Sükutda hönkürtün səslənir mənə.

Sima

Şeir dəftərçəmdən. Yaz yağışı (şeir-tavtologiya)

 

Yaz yağışı yaşıl yarpaqları yudu,

Yüyürdü yaşıllaşan yamaclara,

Yumrubaş yalçın yanardağlara.

 

Yoldu yemişanları, yovşan yorğanlarını, 

Yapışdı yolların yaqut yaxasından.

Yayıldı yumuşaq yoxuşlara,

Yırğalandı yelləncəkdə yüngül-yüngül…

Yeniləndi  yulduz-yulduz yarpaqlar.

 

Yatmış yeri yağış yuxuda yaxaladı,

Yaz yollarını yenə  yasəmənlə yaşatdı,

yaraşıqlatdı.

Sima

Tərcümələrimdən. Robert Börns. Ürəyim dağlardadır

 Robert Börns   (1759 — 1796)  - Şotlandiyanın milli şairidir. "Ürəyim dağlardadır" şeirində o, dağlara sevgisini, vətən həsrətini ön palan çəkir, Şotlandiyanın təbiətini və dağların əzəmətini göstərir.

Ürəyim dağlardadır, burda deyil ürəyim,

Ürəyim dağlardadır, maral qovmaq diləyim.

Vəhşi maral iziylə, ceyranlar sorağında,  

Ürəyim dağlardadır, hara getsəm bu yurdda. 

 

Əlvida, uca dağlar, əlvida, şimal eli,

İgidliyin vətəni, şərəf, vüqar məskəni;

Harada dolaşsam da, hara getsəm də hər gün

O uca dağları mən sevəcəyəm büsbütün.

 

Əlvida ağ qarla örtülmüş dağa,

Əlvida o yaşıl dərəyə, bağa.

Əlvida o vəhşi, sıx meşələrə,

Əlvida çağlayan, coşan sellərə.

 

Ürəyim dağlardadır, burda deyil ürəyim,

Ürəyim dağlardadır, maral qovmaq diləyim.

Vəhşi maral iziylə, ceyranlar sorağında, 

Ürəyim dağlardadır, hara getsəm bu yurdda.  

Tərcümələrimdən. Katya Marinova (Bolqarıstan)

 https://literaturensviat.com/?p=213266

UŞAQLIQ – ÇÖP ÜSTÜNDƏ ŞİRİNQUŞ KÜLƏK

Uşaqlıq – çöp üstündə  şirinquş  külək –

Tez-tez qonaq gəlir yuxuma.

Geniş bir  küçədə deyil,

Sakit, balaca  döngədə

Qaçır kəpənəklərin arxasınca.

Bir neçə bulud qonur

Pətəklərin rəngli gülüşünə,

Gülüşü qapıb gizlənir buludlar,

Gizlən-qaç oynayır küləklə,

bilmir ki, yuxum  buludlarla örtülür.

 

Uşaqlıq – çöp üstündə şirinquş külək,

Bir neçə bulud, nənəm babamla -

köhnə sobadakı köz kimi xatirələrdə canlanır,

yuxularımda qorunur unudulmaqdan...

Modern Türk Şiiri ve Şiir Dergileri

https://youtu.be/VzZ9GFSdA1k?si=Oiq1JtpZIB_ADMeO

Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mehmet Can DOĞAN. "Modern Türk Şiiri ve Şiir Dergileri" .

Şeir dəftərçəmdən. Fərqli bir uşaqdır bu tin uşağı

 

Bu uşaq dövrünün qanunsuz plansız fərdidir,

Həyatı və ölümüylə günbəgün əlləşir,

Bəlkə yaxşı insan deyil,

Bəlkə də pisdir –

Amma onun da ürəyi hiss edir.

Zamanı zalım misralarla qamçılayır,

Çəkir, içir, macəralara qatlanır,

Içindəki nuru paylamaq istəyir qara dünyaya,

Rəqəmsallaşmış insanlara.

Arzularıyla yuxuya gedir,

Ümidləriylə oyanır.

Sevəndə, dərisini cırıb atır,

Ürəyini caynaqlarıyla qoparır.

Asimana tuşlayır gözlərini,

Axtarır o ümmanlarda cavabları.

Fərqli bir uşaqdır

Bu tin uşağı.