Jan Follen (1903-1971) – XX
əsrin ikinci yarısının görkəmli fransız şairi və yazarıdır, əsərləri digər
dillərə az tərcümə edildiyindən, başqa ölkələrdə o qədər də tanınmır. O, Normandiyanın (Fransa)
Kanizi şəhərində doğulmuş, Parisdəki Kann universitetinin hüquq fakultəsində
təhsil almışdır. Əvvəlcə vəkil, sonra hakim qismində çalışarkən, Parisin mədəni
həyatının mərkəzində olmuş, o dövrün tanınmış yazıçıları və rəssamları ilə
dostluq etmişdir.
Avtomobil qəzasında həlak olmuşdur.
Follen fransız ədəbiyyatına
keçən əsrin 20-ci illərində daxil olmuşdur. Həmin illərdə fransız avanqardı
qalmaqallığında bir az səngimiş, adi
ədəbi cərəyana çevrilmişdi. Gənclik isə yeni üfüqlər axtarışındaydı.
Yeni ədəbi qurumlar yaradılsa da, onlar əvvəlki nəsil şairlərinin – dadaist və
sürrealistlərin çılğın aqressiyasından məhrum idilər. Follen əvvəlcə şair
Fernan Markın Paris qrupuna daxil oldu, lakin bu qrup da ədəbi camiəni
silkələyən çağırışlar etmədi. Fransız tənqidçiləri yazırdılar ki, Follenin
yaradıcı inkişafına o dövrün estetik nəzəriyyələri az təsir edib. Onun poeziyası və mənsur şeirləri hər hansı izaha, nəzəriyyəyə tabe olmur. Follenin poeziyası tənqidçiləri şaşırdırdı,
çünki bu poeziya “qeyri-poetik” poeziya sayılırdı. Onun verlibrləri köhnə
kinolentin donmuş kadrlarını xatırladır, ayrı-ayrı fraqmentləri bir yerə
toplasaq, unikal məna, təsvir, səs yükü ilə baş-başa qalarıq. Şair 10-12
sətirlik şeirlərinə bütöv bir dünyanı yerləşdirə bilir.
Jan Follenin lirik qəhrəmanı
və Zaman – parlaq antoqonistdirlər. Qəhrəman gərginliklə dolu müşahidələrə
meyillidir, zaman isə daimi çarpıntıları ilə onun fikrini yayındırır. Follen
keçmişə, xatirələrə önəm verir. İnsan istərsə-istəməzsə, xatirələrindən qurtula
bilmir. Məhz buna görə Follen üçün ən dəhşətli xatirə - müharibədir, çünki
müharibə ölümdür, o dağıdır, əzab verir, ümidi qırır və həyatı alır. Follenin
şeirlərində uşaq obrazları əsas yer tutur, uşaq həyatın başlanğıcındadır, və həyatın
sonlu olduğunu hələ bilmir. Yetkin insan üçün qorxulu olan həyat, uşaq üçün
rahatdır, uşaq sadəcə yaşayır – mühakiməsiz.
Jan Follen dünyasının
öz qanunları vardır. Və bu qanunlar, əslində gerçək həyat qanunlarından qopmamışdır.
Şairin lirik qəhrəmanı yalnız zahirən qapalı, tərki-dünyalıqdır. O, istedadı ilə
- həm görmək, həm danışmaq istedadı ilə insanların diqqətini əbədi həqiqətə cəmləmək
istəyir: həyat yaşamaq və gözəllik üçündür, ölüm və eybəcərlik üçün
deyil...
Folleni neorealismin banisi hesab edirlər. Onun
şeirləri sanki rəngkarlıqla əlaqəlidir, natürmorta oxşadılır. Uzun müddət ədəbiyyat
sahəsində fəal olsa da, Follen oxucuların gözündə ikincidərəcəli şair kimi görünə
bilər, amma şairlər üçün o, şairdir! Ona görə deyirlər ki, Follenin şeirləri
müasir olmasa da, aktualdır.
Follen Fransa Akademiyasının Böyük Mükafatını (1970),
Mallarme mükafatını (1939), daha bir neçə ədəbi mükafatları qazanmışdır,
hal-hazırda isə Fransada Jan Follen mükafatı verilir.
