Emili Dikinsonun Xəzəri (esse)

 

İnternet ümmanında gəzişərkən,  Amerika şairi Emili Dikinsona (Emily Dickinson) aid bir neçə şeir diqqətimi çəkdi.

Emili Dikinson (1830–1886) dünya ədəbiyyatı tarixinin ən qeyri-adi və sirli simalarından biridir. Sağlığında cəmi bir neçə şeiri (onlar da redaktorlar tərəfindən ciddi dəyişikliklərə məruz qalaraq) çap olunsa da, ölümündən sonra tapılan 1800-ə yaxın şeiri poeziyada inqilab etdi. Dikinsonun poeziyası öz dövrü üçün çox "modern" və qəribə idi:

Defis (tire) işarəsi: Onun demək olar ki, hər misrasında rast gəlinən qısa və uzun tirelər şeirin ritmini kəsir, oxucunu düşünməyə və nəfəs almağa məcbur edir.

Böyük hərflər: O, təkcə xüsusi isimləri deyil, vacib hesab etdiyi bir çox sözü (məsələn, Dəniz, Ölüm, Ruh) cümlənin ortasında böyük hərflə yazırdı.

Qısalıq və Yığcamlıq: Şeirləri adətən qısadır, lakin hər söz çox böyük məna yükü daşıyır. O, "minimalizm"in ustadıdır.

Emili Dikinson nə Qafqazda olub, nə Xəzəri görüb, onun 212, 1754 və 1146 saylı şeirlərində  isə "Caspian" (Xəzər) adından bir neçə dəfə metafor kimi istifadə edilib.

Emili ömrünün son 20 ilini evdən çıxmadan keçirib.

Ağ paltar geyinməyi sevirmiş.

Şeirlərini kiçik kağız parçalarına, zərflərin arxasına yazıb, sonra onları tikərək əlyazma kitabçaları  düzəldirdi.

Nəticə etibarilə, Emili Dikinson "səssizliyin səsi" idi. O, böyük hadisələr haqqında deyil, bir anın, bir hissin və ya bir düşüncənin sonsuzluğu haqqında yazırdı.

Onun yaradıcılığında Xəzər (Caspian) adının keçdiyi konkret nümunələrə baxaq:

1. Sevgiyə təslimiyyət haqqında (şeir № 212)

Emily Dikinsonun "My River runs to thee" (“Çayım sənə axır”) şeirinin son sətirlərində şairə digər çayların dənizlərə itaət etdiyi halda, özünün yalnız sevdiyi insana — "Xəzərinə" qovuşmaq istəyini bədii şəkildə ifadə edir.   

"Least Rivers — docile to some sea. // "Kiçik çaylar bəzi dənizlərə tabedir,

My Caspian — thee."                        // Mənim Xəzərim isə — sənə"

Şair özünü dənizə doğru axan kiçik çaylara, sevdiyi insanı isə nəhəng və qapalı Xəzər dənizinə bənzədir. Burada Xəzər — bütün duyğuların toplandığı, son dayanacaq və böyük bir güc simvoludur.

2. İtki və mənsubiyyət haqqında (şeir № 1754)

 "The Caspian has its realms of sand, // Xəzərin öz qum səltənəti var,

Its other realm of sea.                        // fərqli bir səltənət.

Without the sterile perquisite,            // tərtəmiz cəhətləri olmasa,

No Caspian could be."                       // Xəzər  - Xəzər olamaz.

Şair deyir ki, Xəzəri Xəzər edən təkcə onun suları deyil, həm də onu əhatə edən "sonsuz qumlardır". Bu, həyatda sevincin (su) kədərlə (sahil qumu) birgə mövcudluğuna işarədir.

3. Səhra və Su (şeir № 1146/1152)

"Until the Desert knows                    // Səhra bilənə qədər ki,

That Water grows —                         // Su getdikcə artır —

His Sands suffice —                          // onun qumu bəs edir —

But let him once suspect                    // amma elə ki, şübhələnsə

That Caspian Fact —                         // ki, Xəzər — yaşayır —

Sahara dies —"                                  // Sahara həmən ölər —“

Burada "Caspian Fact" (Xəzər yaşayır) suyun sonsuzluğu və varlığı kimi verilir. Səhra (Sahara) suyun varlığını dərk etdikdə,  quruluğu ilə vidalaşır.

Qapalı və kifayət qədər qısa bir həyat yaşayan Emily Dikinson zəngin bir ədəbi irs buraxmışdır, bu gün o,  XIX əsr   görkəmli Amerika müəlliflərindən biri hesab olunur. Onun qeyri-adi metaforları və qafiyələri, səmimiyyəti müasir müəlliflərin yaradıcılığına dərin təsir etmişdir.

Sima